رکود تورمی چیست؟
رکود تورمی یک وضعیت بغرنج و نامطلوب در اقتصاد است که در آن دو پدیده منفی که به طور سنتی متضاد هم در نظر گرفته میشوند، به طور همزمان رخ میدهد :
1- رکود اقتصادی (Stagnation):
رشد اقتصادی کند، صفر یا حتی منفی میشود. این وضعیت با شاخصهایی مانند کاهش تولید ناخالص داخلی (GDP)، افزایش نرخ بیکاری، کاهش سرمایهگذاری توسط کسبوکارها و افت تقاضای کل در جامعه مشخص میشود. به زبان ساده، چرخ اقتصاد به سختی میچرخد یا از حرکت باز میایستد.
2- تورم (Inflation) :
سطح عمومی قیمتها به سرعت و به طور مداوم افزایش مییابد. این به معنای کاهش شدید قدرت خرید پول ملی است. هر واحد پول (مثلاً تومان) کالای کمتری را نسبت به گذشته خریداری میکند و مردم برای حفظ سطح زندگی سابق خود به درآمد بسیار بیشتری نیاز دارند
این پدیده یک “پارادوکس” در علم اقتصاد کلاسیک محسوب میشود. چرا؟ چون نظریه سنتی «منحنی فیلیپس» بیان میکند که بین تورم و بیکاری رابطهای معکوس وجود دارد. یعنی:
- وقتی اقتصاد در رونق است و بیکاری پایین است، تقاضا زیاد است و این موضوع باعث افزایش تورم میشود.
- وقتی اقتصاد در رکود است و بیکاری بالاست، تقاضا کم است و این موضوع باعث کاهش تورم میشود.
رکود تورمی این قانون را نقض میکند. در این وضعیت، شما همزمان با بیکاری بالا و رشد اقتصادی پایین، شاهد تورم لجامگسیخته هستید. این بدترین ترکیب ممکن برای یک اقتصاد و سیاستگذاران آن است، زیرا ابزارهای مقابله با هر یک از این مشکلات، دیگری را تشدید میکند
دلایل بروز رکود تورمی
رکود تورمی معمولاً خود به خود به وجود نمیآید، بلکه نتیجه شوکهای بزرگ اقتصادی یا سیاستگذاریهای غلط و زنجیرهای از اتفاقات است. سناریوی شما به زیبایی دلایل اصلی آن را نشان میدهد:
1- شوک منفی عرضه (Negative Supply Shock) :
این اصلیترین و کلاسیکترین دلیل وقوع رکود تورمی است و دقیقاً همان چیزی است که شما در سناریوی خود توصیف کردهاید. شوک عرضه زمانی رخ میدهد که هزینه تولید برای تعداد زیادی از کسبوکارها به طور ناگهانی و چشمگیری افزایش یابد.
- رخداد 1404 : اقدام دولت مبنی بر «حذف ارز حمایتی (ترجیحی) و افزایش نرخ ارز پایه» یک شوک عرضه عظیم است. دلار از ۶۴ هزار تومان به ۱۶۰ هزار تومان جهش میکند.
اثر مستقیم:
- افزایش هزینه تولید (تورم فشاری – Cost-Push Inflation):
تمام کسبوکارهایی که مواد اولیه، قطعات، ماشینآلات یا حتی خدمات خود را به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با ارز خارجی تأمین میکنند، با یک جهش ناگهانی در هزینههای خود مواجه میشوند. این افزایش هزینه، مانند یک ویروس در تمام زنجیره تأمین پخش میشود و تولیدکنندگان مجبورند برای حفظ حاشیه سود خود، قیمت نهایی کالاها و خدمات را افزایش دهند. این دقیقاً همان «موج گرانی» است که شما به آن اشاره کردید. - کاهش تولید (رکود):
از آنجایی که هزینهها به شدت بالا رفته، برخی کسبوکارها دیگر توان تولید با قیمت رقابتی را ندارند. برخی تولید خود را کاهش میدهند تا با تقاضای کمتر بازار هماهنگ شوند و برخی دیگر ممکن است به طور کامل از چرخه تولید خارج شوند. این کاهش تولید و فعالیت اقتصادی، منجر به رکود و افزایش بیکاری میشود.
بنابراین، یک تکتصمیم (شوک ارزی)، همزمان هم تورم ایجاد میکند و هم رکود.
2- سیاستهای پولی و مالی انبساطی نامناسب :
گاهی دولتها برای مقابله با رکود، سیاستهای انبساطی (مانند چاپ پول برای تأمین کسری بودجه یا پرداخت بدهیها) را در پیش میگیرند. اگر این پولپاشی منجر به افزایش تولید واقعی نشود، فقط نقدینگی را در جامعه زیاد کرده و به آتش تورم دامن میزند بدون آنکه رکود را درمان کند.
دولت پس از افزایش نرخ ارز، با فشار اجتماعی برای «افزایش حقوق سالانه کارکنان» مواجه میشود. اگر دولت برای تأمین منابع این افزایش حقوق (به خصوص برای کارمندان خود) به استقراض از بانک مرکزی یا چاپ پول روی بیاورد، نقدینگی را بدون پشتوانه تولیدی افزایش داده و یک لایه دیگر از تورم را به تورم ناشی از شوک ارزی اضافه میکند.
3- انتظارات تورمی (Inflationary Expectations) :
این یک عامل روانی اما بسیار قدرتمند است. وقتی مردم و کسبوکارها انتظار دارند که قیمتها در آینده افزایش یابد، رفتار خود را بر اساس این انتظار تنظیم میکنند و این انتظار را به واقعیت تبدیل میکنند (Self-Fulfilling Prophecy).
پیشبینی اینکه «دلار تا شهریور ۱۴۰۵ به ۲۲۰ هزار تومان و بالاتر» خواهد رسید، مصداق بارز شکلگیری انتظارات تورمی است.
اثرات این انتظار:
- مصرفکنندگان: سعی میکنند خریدهای بزرگ خود را همین امروز انجام دهند، قبل از اینکه گرانتر شود. این یک تقاضای کاذب و موقتی ایجاد میکند که قیمتها را بالاتر میبرد.
- تولیدکنندگان و فروشندگان: کالاهای خود را نمیفروشند (احتکار) به امید اینکه در آینده با قیمت بالاتری بفروشند. این کار عرضه را در بازار کاهش داده و قیمتها را باز هم افزایش میدهد.
- کارگران و کارمندان: با پیشبینی تورم آینده، درخواست افزایش حقوق بیشتری میکنند. کسبوکارها نیز این افزایش حقوق را در قیمت نهایی محصولات خود لحاظ میکنند.
این چرخه معیوب، تورم را تشدید کرده و همزمان با کاهش قدرت خرید واقعی مردم، به عمیقتر شدن رکود کمک میکند.
کالبدشکافی یک بحران
بیایید قطعات پازل را کنار هم بگذاریم:
- جرقه اولیه (دی ۱۴۰۴): حذف ارز ترجیحی و جهش دلار به ۱۶۰ هزار تومان، یک شوک عرضه بزرگ ایجاد میکند.
- پیامد فوری (بهمن ۱۴۰۴ به بعد):
– سمت تورم:
هزینه تمام کالاهای وارداتی و کالاهایی که نهادههای وارداتی دارند (تقریباً همه چیز!) افزایش مییابد. این تورم از نوع «فشار هزینه» است.
– سمت رکود:
کسبوکارها با افزایش هزینه مواد اولیه، افزایش حقوق کارکنان و هزینههای جاری، با کاهش شدید سودآوری مواجه میشوند. برای بقا، یا قیمت را بالا میبرند یا تولید را کم میکنند (یا هر دو).
- واکنش بازار:
- مردم با دیدن قیمتهای جدید، قدرت خرید خود را از دست رفته میبینند. تقاضا برای کالاهای غیرضروری به شدت کاهش مییابد. این کاهش تقاضای مؤثر، رکود را عمیقتر میکند.
- پارادوکس شکل میگیرد: قیمتها در حال افزایش است (تورم)، اما مردم توان خرید ندارند و فروشگاهها با کاهش مشتری مواجهاند (رکود).
- عامل شتابدهنده (انتظارات تورمی): پیشبینی افزایش بیشتر قیمت دلار (تا ۲۲۰ هزار تومان)، همه را به این نتیجه میرساند که وضعیت بدتر خواهد شد. این موضوع باعث میشود همه (از تولیدکننده تا مصرفکننده) تصمیماتی بگیرند که به طور ناخواسته به تحقق همین پیشبینی کمک میکند.
معضل سیاستگذاری در دوران رکود تورمی
این وضعیت یک کابوس برای سیاستگذاران اقتصادی است. چرا؟
- اگر بخواهند تورم را کنترل کنند، باید سیاستهای انقباضی (مانند افزایش نرخ بهره) را در پیش بگیرند. این کار باعث گرانتر شدن وام برای تولیدکنندگان و کاهش بیشتر سرمایهگذاری میشود و رکود را شدیدتر میکند.
- اگر بخواهند رکود را درمان کنند، باید سیاستهای انبساطی (مانند کاهش نرخ بهره یا افزایش هزینههای دولت) را اجرا کنند. این کار نقدینگی را افزایش داده و تورم را شعلهورتر میکند.
به همین دلیل، خروج از رکود تورمی بسیار دشوار، زمانبر و نیازمند اصلاحات ساختاری عمیق در اقتصاد است، نه فقط درمانهای مقطعی. سناریویی که شما ترسیم کردید، یک مسیر کلاسیک برای افتادن در دام رکود تورمی حاد را نشان میدهد.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.